"ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬਾ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤੇ ਇਹ ਕਿ ਫਰੰਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਰਪੂਰ ਹਮਲਾ ਇੰਨੀ ਛੇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਾਂਗਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ।"

ਜੀਨਤ ਕੁਝ ਦੇਰ ਰੁਕੀ। ਫੇਰ ਬੋਲੀ, “ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਤਸੱਲੀ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਨਸੀਬ ਹੋਈ ਹੈ।“  ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਹਿੱਲੇ ਪਰ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਖਿਆ, “ਕੀ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਉਗੇ ?”

ਚਾਹੇ ਕੀਰਤ ਅਤੇ ਜੀਨਤ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਐਸੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਪਰ ਜੀਨਤ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚ ਆਈ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣੱਤ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੂਪ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ...?

***

32

ਰੂਪ ਨੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਕਮੀਜ਼, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਲਵਾਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਦੁਪੱਟਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਲਮਕਦੀ ਗੁੱਤ, ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਲਿਟਾਂ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨੱਕ 'ਚ ਹੀਰੇ ਜੜਿਆ ਲੌਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਸ਼ਾਮੀ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਂਝ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਕ ਦੋ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ 'ਚ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ । ਰੂਪ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜੀ ਤਾਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦੀਵੇ ਅੰਦਰ ਜਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕੁਝ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੈਰ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਜੀਨਤ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਇਕ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਸਿਓ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਰੂਪ ਕੌਰ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨ ਖਾਮੋਸ਼ੀ। ਕਿਰਲਾ ਜਿਹਾ ਇਕ ਕਬਰ 'ਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੁਰਜ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਉੱਲੂ ਦੀ ਹੂ-ਹੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਉੱਲੂ ਰੋਜ ਹੀ ਤਕਰੀਬਨ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਰਾਤ ਗਿਆਂ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਹੂ-ਹੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠਿਆ