"ਇਹ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਨਤ ਬੋਲੀ, “ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਕਿ ਜੇ...।“

"ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਓ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੰਗ 'ਚ ਢਾਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।"

ਹੁਣ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬੋਲਿਆ:

"ਮੇਰੇ ਵਾਲਦ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੰਗਮੰਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰੰਗਮੰਚ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਿਪਾਹੀ ਰੰਗਮੰਚ 'ਤੇ ਹੈ ਤਦ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਰੂਹ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।"

"ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ" ਰੂਪ ਬੋਲੀ, "ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸ ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨਗੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ 'ਚ ਆ ਜਾਣਗੇ।"

"ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰ ਸਕਾਂਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ.... । ਉਂਝ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।

***

36

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਮੁੜ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀਆਂ। ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ 'ਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਗੋਲਾ ਕੰਧ 'ਤੇ ਜਾ ਵੱਜਦਾ ਅਤੇ ਕੰਧ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਥਰ ਖੜ-ਖੜ ਕਰਦਿਆਂ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਕੁਝ ਗੋਲੇ ਕੰਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਧੂੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ। ਨਵੀਆਂ ਤੋਪਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਆ ਡਿੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਰੇਤਾ ਪਾ ਕੇ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਹੀ ਆਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।

ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸਾਧ ਕੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਕ ਗੋਲਾ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਤੋਪ ਦੇ ਪਹੀਏ 'ਤੇ ਜਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੋਪ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖੀ ਦੇ ਭਾਰ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਤੋਪਚੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਤੋਪ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਕ ਫ਼ਰੰਗੀ ਤੋਪਚੀ ਦੇ ਐਣ ਸਿਰ 'ਤੇ ਜਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਹਵਾ 'ਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਧੜ ਇਕ ਦੋ ਪਲ ਕੰਬਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਗੋਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਗੋਲਾ ਸਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਆ ਡਿੱਗਾ। ਉਹ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਗੋਲੇ ਦੇ