ਜੇ ਕੋਈ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਣ 'ਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਦਿਨ ਢਲਣ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰਨਲ ਨੇਪੀਅਰ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
***
37
ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੜ ਕਤਾਰਾਂ 'ਚ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਆਈਆਂ ਤੋਪਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪ ਤੋਪ ਚਲਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬੰਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਤੋਪਾਂ ਨਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਾਰਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤੋਪ ਨੂੰ ਗੌਹ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸੌ ਲਾਸ਼ਾਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਫੜੀ ਫ਼ਰੰਗੀ ਆਪਣੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਆਉਣਗੇ।
ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚੌਦਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਉੱਨੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਛੇ ਸੱਤ ਮੁੰਡੇ ਆ ਕੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਫਰੋਲਾ ਫਰਾਲੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਲਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਕਦੇ ਗੱਲ 'ਚ ਪਾਇਆ ਕੈਂਠਾ। ਕੀਮਤੀ ਦਸਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਕਟਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਨਕਦ ਰੁਪਈਏ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖੀਸੇ 'ਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਤਾਂ ਮੁੰਡਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗਦਾ । ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਟੋਲੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਸਰੀ ? ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਚੋਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਉੱਠਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਰਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਫਰੋਲਦੇ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਫਰੋਲਦਾ
