38

ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਚ ਧੁੰਦ ਪੱਸਰੀ ਰਹੀ। ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਧੁੰਦ ਹਟ ਗਈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ । ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਫਰੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਟੀਆਂ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਗਈਆਂ ਵਰਦੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਡਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਹਵਾ ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਇਕ ਨਾਲੇ 'ਚ ਵਗਦੀ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।

ਆਦਮੀ ਥੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਨਵਰ ਥੱਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੀ। ਪਤਝੜ, ਬਹਾਰ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਲੀਰਾਂ ਹਵਾ 'ਚ ਉੱਡਣ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਨਹਨਾਹਟ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਫਰੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਇਕ ਐਸੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਕਿਰਲਾ ਕੰਧ 'ਚ ਚਿਣੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਝੀਥ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ ਜਿਹੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਝੀਥ 'ਚ ਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।

***

39

ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨਾਮ ਦੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂਗਾ।"

"ਠੀਕ ਹੀ ਹੈ ਜੀ, ਵੱਡੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ।“

"ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੋਹਨ ਲਾਲ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹੀ ਐਸੇ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਖੜਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੁਝਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:

"ਇਹ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜੰਮ-ਪਲ।