ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।" ਫੇਰ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਕੀ ਨਾਮ ਸੀ ਉਸ ਲੰਮੇ ਜਿਹੇ ਫਰੰਗੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਕਾਬਲ ਕੰਧਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ?"

"ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਰਨਜ਼ : ਸਰ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਬਰਨਜ਼। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਕਾਬਲ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਾਗੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਬਜਾਰ ਚ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਲਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ 'ਦੀ ਗ੍ਰੇਟ ਗੇਮ' ਯਾਅਨੀ ਛੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।"

"ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫਸੋਸ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਉਸੇ ਫਰੰਗੀ ਫੌਜ ਦਾ ਭਾਗ ਸੀ ਜੋ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਉਣ ਗਈ ਸੀ । ਸ਼ੁਕਰ ਕਰ ਕਿ ਤੂੰ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ, ਨਹੀਂ ਤੇ...!"

ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਚ ਨਿਪੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਕ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਜਦ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ ਅਫ਼ਸਰ ਸਰ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਬਰਨਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਦੇ ਪਿਉ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੂੰਖਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਡਰਾਇਆ, ਪਰ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ-ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ। ਭੇਸ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ 'ਚ ਖਾਸ਼ ਮਾਹਰ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਆਇਆ ਸੀ-ਫਰੰਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਖ਼ਾਤਰ ਕਿ ਭਵਿੱਖ 'ਚ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉਹ ਸਿੰਧ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦਾ ਜਸੂਸ ਜਾਣਦਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਹ 'ਜਮਾਂਦਾਰ' ਦਾ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ 'ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸੁਨੱਖੇਪਨ, ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਮਿਲਣਸਾਰ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਹਰ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੀਵੀਆਂ ਜਾਂ ਰਖੇਲਾਂ ਸਨ-ਜਿੱਲੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ, ਲੁਧਿਆਣੇ, ਕਰਨਾਲ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ । ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਦ ਕਾਬੁਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੌਰ ਵਲ ਨੱਸਦਿਆਂ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ 'ਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਦਕਿਸਮਤਾਂ 'ਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਸਕੇ ਸਨ। ਇਕ ਫ਼ਰੰਗੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਇਕ ਇਹ ਮੋਹਨ ਲਾਲ।