ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੇਹਨ ਲਾਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ:

"ਹੁਣ ਕੀ ਇਰਾਦਾ ਹੈ। ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਮੁੜ ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ... ?”

"ਨਹੀਂ, ਮੁੜ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਇੱਜਤ ਮਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਿਆਂ 'ਚ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪਸ਼ੌਰ ਤੋਂ ਈਰਾਨ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰੈਡਿਟ, ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਾਰਾ ਸਿਹਰਾ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਰਨ ਦੇ ਸਿਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਚ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ 'ਮੁੰਸ਼ੀ' ਮੋਹਨ ਲਾਲ।"

***

40

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਰੋਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਡੋਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਡੋਲੀ ਨੂੰ ਦੋ ਕਹਾਰਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਠਾਣ ਦਿਸਦੇ ਦੋ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕ ਡੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ । ਡੋਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈ। ਡੋਲੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਲਿਆ, ਕੁਝ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਡੋਲੀ 'ਚ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੱਸਾ-ਨੱਸਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, "ਕੋਈ ਔਰਤ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।"

"ਸਾਨੂੰ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ?"

"ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ।"

"ਨਾਮ ਲਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ?" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਹਾਂ, ਨਾਮ ਲਿਆ ਸੀ।"

"ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਉੱਪਰ ਲੈ ਆਓ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਆਪਸ 'ਚ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੋਈ ਔਰਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਨਤ ਨੂੰ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ । ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਆਪਸ 'ਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਨਤ ਦੀ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਵੇ।

ਕਹਾਰਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਡੋਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੂਹੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਲੰਮੇ ਕੱਦ ਦੀ ਔਰਤ ਨਿਕਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ