ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। "ਪਰ ਤੁਸੀਂ ?"
"ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਗੁਲਬਾਨੋ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਗਮ ਗੁਲਬਾਨੋ।“
ਗੁਲਬਾਨੋ ਦਾ ਬਾਪ 'ਨਸੀਰੀ' ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸੀ ਜੋ ਕੋਹ-ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੀਆਂ ਚਰਾਗਾਹਾਂ 'ਤੇ ਕਮਾਲ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਣ ਸੀ ? ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਦੀਮੀ ਅਤੇ ਭੇਦ ਭਰੀ ਰਸਮ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ : ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਖੂਫੀਆ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਚਰਾਗ ਬੁਝਾ, ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ, ਤੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ਚਰਾਗ-ਗੁਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਤਰੇਈਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਚਰਾਗ-ਗੁਲ ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਲਬਾਨੋ ਅਤੇ ਫੇਰ ਗੁਲਬੈਗਮ ਬਣਿਆ।
ਗੁਲਬਾਨੋ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਿਆਹ-ਪੋਸ਼ ਔਰਤ ਆਈ ਅਤੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੇ ਤੰਬੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਚਾਰ ਬੀਵੀਆਂ 'ਚੋਂ 'ਮਾਂ' ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਿਆ। ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਰਾਂਦਾਂ ’ਤੇ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਮੂੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਕੰਜਰੀ ਦੀ ਕੁੱਖ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਤੀਵੀਆਂ ਗੁਲਬਾਨੋ ਨੂੰ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁੱਖਣੇ ਦੇਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਸ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕੀਆਂ। ਸੋਲਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉੱਮਰ 'ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਉਹ ਇਕ ਲੰਮੀ, ਸੁਡੋਲ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਭੇਡੂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕਰਨਾ ਦੋ ਹੀ ਪੇਸ਼ੇ ਚਲੇ ਆਏ ਸਨ. ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ, ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਤੈਮੂਰ ਲੰਗ, ਇਹ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਖੇਮਿਆਂ 'ਚ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਅਖੀਰਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟ ਕੇ ਪਰਤ ਰਹੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਆ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਗਾਨ ਦੇਂਦੇ, ਘੋੜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦ ਸਨ।
ਇਕ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੈਗਾਮ ਆਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਯੂਸਫ਼ ਯਈ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਯੂਸਫ਼-ਯਈ ਪਠਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ
