ਗੁਲਬੇਗਮ ਜਦ ਇੱਥੇ ਆਈ ਤਾਂ ਬਸ ਇਕੋ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ- ਇਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕੁਝ ਸੁਖਾਵੇਂ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਜਾਂ ਖੂਬੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਲੱਗੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣ ਸਕਿਆ।

ਇਕ ਦਿਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਆਖਿਆ "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਜੀਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਏਂ, ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਜਿਊਣਾ ਹੈ) ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਤੇਰਾ... ?”

“ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਮੈਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਸਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਲੀ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ ਰੋਲ ਦੇਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅਪਣਾ ਕੇ ਚੁੱਲੇ 'ਚ ਬਲਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਚੰਦਨ, ਚਰਾਗ ਗੁਲ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਚਰਾਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਜੀ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਖਦ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇ-ਜਾਇਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਆਖਰੀ ਖੁਆਹਿਸ਼ ਹੈ....?” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਰੰਗ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ 'ਚ ਮੁਤਬਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਣਾ ਫਿਰਨਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਤਕਰੀਬਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਫੇਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗੜੇ ਦੀ ਗੱਦਣ ਰਾਣੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ-ਰਖੇਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ, ਲਾਲ ਚੂੜਾ ਪਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠੀ। ਜਦ ਗੁਲ ਬੇਗਮ ਵੀ ਸਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਉਤਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ।

***

41

ਜ਼ੀਨਤ ਵੀ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਗੁਲਬਾਨੋ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ 'ਚ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਲਬਾਨੋ ਨੇ ਜ਼ੀਨਤ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲੀ:

"ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ੀਨਤ ਖ਼ਾਤੂਨ ਹੈ ?"

ਜ਼ੀਨਤ ਨੇ ਹਾਂ 'ਚ ਸਿਰ ਹਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਤੱਕ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਬਤ ਦਾ ਭਰਿਆ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਗਲਾਸ