ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਵਾਹ! ਕਿੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਇਹ ਕੁੜੀ। ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ... ਪਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਣ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤੇ ਕੋਈ ਸਿਆਣਪ ਨਜਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਜ਼ਮਤ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਵਡਿਆਈ । ਲੱਦਾਖ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਹਾਕਮ ਇਕ ਔਰਤ ਹੀ ਸੀ।"

“ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ।“ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ। “ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ।“

"ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅਕਲ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਜਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸੋਚੋ ਕਿ ਜੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਨਾ ਆਪਣੇ ਧੀ ਨੂੰ ਜੰਮਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਂਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ।" ਜ਼ੀਨਤ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲੀ।

ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਭਰਮ ਕਹਿਣਾ ਜਿਆਦਾ ਠੀਕ ਸਮਝਾਂਗੀ।" ਗੁਲਬਾਨੋ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ।" ਭਰਮ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਅਭਿਮਾਨ। ਬੌਧ ਧਰਮ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ।"

“ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬੌਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ।"

“ਤੁਸਾਂ ਠੀਕ ਹੀ ਸਮਝਿਆ, "ਪਰ ਜੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਇਕੋ ਹੈ। ਗੁਲਬਾਨੋ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, "ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੌਧ ਧਰਮ ਨੇ ਕੁਝ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ  ਬਣਾਇਆ, ਬਾਕੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸਾਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛੜਕਾਓ।"

"ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤੇ ਬੌਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਨੇ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏ, ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।“

"ਚੱਲੋ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਤੇ ਦਿਸਿਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੈ।" ਗੁਲਬਾਨੋ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਹਿ ਉੱਠੀ।

ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੀਨਤ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਏ, ਐਡਾ ਲੰਮਾਂ ਸਫਰ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਧੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।“

ਗੁਲਬਾਨੋ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਇਕ ਅਰਥਪੂਰਨ ਮੁਸਕਾਨ ਖਿੰਡ ਗਈ । ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਅਨੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਿਊਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ; ਆਪਣੇ ਸੁਖ, ਆਪਣੀਆਂ