ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸੇ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸੁਖੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗੀ।"

ਕੁਝ ਦਿਨ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ 'ਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਬਾਨੋ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਇੱਥੋਂ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਪਰ ਜਾਣਾ ਤੇ ਹੈ ਹੀ।“

"ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਪੈਂਦੇ ?" ਜ਼ੀਨਤ ਨੇ ਆਖਿਆ,"ਰੂਪ ਨੂੰ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਹੋ ਗਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"

"ਰਹਿ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਐਡੀ ਦੂਰੋਂ, ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਬਸ ਬੈਠਿਆਂ ਬੈਠਿਆਂ ਮਨ 'ਚ ਆਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰ ਆਇਆ।"

"ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਇੰਜ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ?”

"ਡਰ। ਬੌਧ ਭਿੱਖੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਂਜ ਕਿਸੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਘੜੀ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅੰਗੂਠੀ 'ਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁਣ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਸ ਇਕ ਚੁੱਟਕੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ।" ਉਹ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀ 'ਚ ਪਾਈ ਇਕ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲੀ, "ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲਿਆ-ਚੰਗਾ ਮੰਦਾ ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ। ਹੁਣ ਇਸ ਜਿਸਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਮੋਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।"

"ਇਕ ਗੱਲ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।

"ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ?"

"ਜਦ ਮਹਾਰਾਜ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮਾਂ 'ਤੇ ਸਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸੀ?"

"ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਘੜੀਆਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂ ਕਿ ਅਧਰੰਗ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਰੇਬਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰੰਗੀ ਲਾਟ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਬਾ-ਤਬਾ ਬਕਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਰੰਗੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਅਹਿਦਨਾਮੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।"

"ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ, ਪੂਰਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ?"

"ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ