ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹਨ। ਉਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਐਨਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਾਉਣਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ।"

"ਪਰ ਅਸਾਂ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਵਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਸਰਪਸਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।"

'ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਸਿੰਘ ਜੀ" ਗੁਲਬਾਨੋ ਬੋਲੀ, "ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹੀ ਹਿੱਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੰਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਛਣ 'ਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀ ਆਖਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ, ਬੋਲ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮਾ ਜਿਹਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲੀ, "ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਅਨਜਾਣ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ।"

"ਹਾਂ ਬੇਗਮ ਸਾਹਿਬਾ, ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਉੱਠਿਆ।" ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਹਾਂਨਾਇਕ, ਯੁੱਗਪੁਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਲੁਕੀ ਰਹੇਗੀ...।"

ਫੇਰ ਕੁਝ ਪਲ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ, "ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ 'ਚ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਪੱਖਪਾਤ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਨਿਰਪੇਖ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਿਆ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਅਕਬਰ ਵਰਗੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਨ।

ਰੂਪ, ਜ਼ੀਨਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੁਲਬਾਨੋ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ ਤੱਕ ਆਏ। ਗੁਲਬਾਨੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡੋਲੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਛੇ ਪਠਾਣ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਤੋਰ ਦਿੱਤੇ। ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਬਾਨੋ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਹਿੱਲੇ, ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਜੀਨਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ 'ਚ ਘੁੱਟ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।

ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਗੁਲਬਾਨੋ ਨੂੰ ਕੋਹ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੀਆ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਚ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।

***