"ਦਿਰਗੀ ਗਿਲਜ਼ੱਈ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ।"

"ਹੂੰ । ਬਹਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਇੱਥੋਂ। ਪਰ--ਪਰ ਉਹ ਕਿਉਂ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਸਾਡੀ ? ਉਹ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਲੜਾਈ 'ਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।"

"ਇਹ ਤੇ ਠੀਕ ਏ ਪਰ ਇਸੇ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਫਰੰਗੀ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਲਟਕਾਇਆ ਸੀ ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦੋਸਤ, ਅੱਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਚ ਅੱਜ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਹੀ ਹੋਵੇ ਜਦ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਬੁਲ 'ਤੇ ਜਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸੇ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਇਆ ਸੀ ।"

"ਹੂੰ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜਨਰਲ ਦਾ ਕਾਤਲ!" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਫਰੰਗੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ।"

"ਹੂੰ ! ਤੇ ਹੁਣ ?"

ਓਨੀ ਦੇਰ 'ਚ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀ, ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਜੀ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੋ। ਤੁਸਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣਾ ਹੈ।"

"ਮੇਰੀ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ।"

"ਮੈਂ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ ਉਸ ਨੂੰ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।

"ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੌ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ 'ਦਿਰਗੀ ਗਿਲਜ਼ਈ" ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਂਜ ਐਡੇ ਵੱਡੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਪਿੰਡਾਂ-ਬਸਤੀਆਂ 'ਚ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਸਤੇ 'ਚ ਸਭ ਥਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਆਉ-ਭਗਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ । ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਕੁਝ ਦੇਰ ਇਕ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਇਕ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਪਹਾੜੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਕ ਬਾਉਲੀ ਕੋਲ ਜਾ ਰੁਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਦਸਤੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਚਿਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ