ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਕੰਧਾਂ ਢੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਾਂ ਤਾਜ਼ਾ-ਤਾਜਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਖਾਲਸਾਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਾਪ ਹੀ ਸੀ।

ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਖ਼ਾਨੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੈਂਤੀ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਹਿਰੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਜਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚ ਗਜ਼ਬ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਚਾਲ 'ਤੇ ਚੀਤੇ ਵਰਗੇ ਫੁਰਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਦਾਹੜੀ ਵਾਲਾ ਬਜੁਰਗ ਆਦਮੀ ਲੰਮਾ ਜਿਹਾ ਚੋਗਾ ਪਾਈ ਖੜਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੁਆਲੇ ਪੱਗਾਂ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਇਨਾਅਤ ਖਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਾਈ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸੁਲਾਹਕਾਰ ਜਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਲਗਦਾ ਸੀ।

“ਸਲਾਮ ਵਾ ਲੈਕਮ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦਿਰਗੀ ਗਿਲਜਈ ਦਾ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੁਹਾਡਾ ਖੈਰ ਮੁਕੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ 'ਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਕ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁੜ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਪਠਾਣੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਖੜੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਵੱਲ ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।

"ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਫਰਜੰਦ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਜੀ ਹਨ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ 'ਚ ਰਸਾਲਦਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।"

"ਆਓ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ... ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਵੋਗੇ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ 'ਚ...। "

"ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਕਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਕਿਸੇ ਫਰੰਗੀ ਜਰਨੈਲ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਗੁਸਤਾਖੀ ਮੁਆਫ ਕਰਨਾ,"ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਤੋਂ ਆਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸਾਡੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ? ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਰਦਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਸਾਡੀ, 'ਤੌਬਾ' ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।"

"ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੇਚੀਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬ ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਹਾਡੀ ਕੌਮ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ 'ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕੌਮਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ..।"

"ਨਹੀਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।" ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਅੱਗਿਓਂ