ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਕਬੀਲੇ, ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਅਸਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਾਕਮ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਕਰਾਂਗੇ।"
"ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ", ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਚਾਹੇ ਗੈਰਾਂ ਦਾ, ਜਹਿਨੀ ਸਤਹ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਆਮ ਲੋਕ ਗੁਲਾਮੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।"
"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੁਤਫਿਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ", ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦਾ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਉਹ ਆਕਾ (ਮਾਲਕ) ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਿਹਾ । ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਨੀਵੇਂ ਤਬਕੇ ਦੇ, ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮਾਲਕ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ। ਮਾਲਕ ਜਮਾਤ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਚਾਹੇ ਗ਼ੈਰਾਂ ਤੋਂ।"
"ਇਹ ਬਹੁਤ ਹਦ ਤੱਕ ਦਰੁਸਤ ਹੈ," ਇਨਾਅਤ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਪਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਤੁਅੱਲਕ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ ਜਾਂ ਅਕਲ ਨਾਲ ।"
"ਤਾਂ ਫੇਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨਾਲ ?" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦਾਹੜੀ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਇਸਦਾ ਤੁਅੱਲਕ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਨੰਗ-ਉ-ਨਮੂਸ, ਅਜ਼ਮਤ ਅਤੇ ਵੱਕਾਰ ਨਾਲ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਗਲਤ ਅਤੇ ਸਹੀ 'ਚ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹੀਅਤ ਨਾਲ। ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਦਾਰੀ ਵਿੱਚਕਾਰ ਦਾ ਫਰਕ ਤਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗੇ ?"
"ਜੇ ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫਰੰਗੀਆਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ ਹੁੰਦੇ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।
"ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।" ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਫਰੰਗੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਫਰਜ਼ ਦੇ ਨਿਭਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਰਹਿਨੁਮਾਵਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।"
"ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ?" ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਮੁਫ਼ਾਦ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਹਨ 'ਚ ਜਨੂੰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੋਲਿਆ।
