ਮੇਰੀ ਸਾਫਗੋਈ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬ", ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਨਾਅਤ ਖਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜਨੂੰਨ ਵੀ ਕਈ ਸ਼ਕਲਾਂ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਜਨੂੰਨ, ਇਸਲਾਮ 'ਚ ਮਜਹਬੀ ਜਨੂੰਨ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ 'ਚ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਜਨੂੰਨ....। ਤਾਂ ਫੇਰ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?”
“ਝੂਠ ਅਤੇ ਸੱਚ, ਹਕੀਕੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਹਕੀਕੀ 'ਚ ਬਹੁਤਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਇਨਾਅਤ ਖਾਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਸੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਜਿਉਣਾ-ਮਰਨਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਬੁਝਾਰਤ, ਇਕ ਰਾਜ ਹੀ ਤੇ ਹੈ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ । ਪਰ ਜੋ ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਦੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ । ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਮਾਕਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।"
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੱਝਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਆਖੇ । ਜੇ ਸੁੱਝਿਆ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਥੱਕੇ ਵੀ ਹੋਏ ਸਨ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ-
"ਇਸ ਵੇਲੇ ਫਰੰਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਫਰੰਗੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਆਪਸੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਹੱਦ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਂਦਿਆਂ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ।"
"ਕੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ?" ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਉਂਝ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ," ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਂ ਕੁਝ ਹੱਸਦਿਆ ਬੋਲਿਆ, "ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਫਰੰਗੀ ਸਾਡਾ ਸਾਂਝਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ; ਬਲਕਿ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਕੌਮ ਮੁੜ ਕਦੀ ਵੀ ਉਹ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਅਜ਼ਮਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਆਏ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਦੂਸਰੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਫਰੰਗੀ ਵਰਗਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਚਾਲਬਾਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ
