ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ 'ਚ ਹੀ ਮੁਫਾਦ ਹੈ।"

ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਸ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ? ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯੂਸਫ ਯਈ ਅਤੇ ਗਿਲਜ਼ਈ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ।'

"ਇਹ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, "ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਕਬਾਇਲੀ ਇਸ ਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਸਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਉਨਾਂ ਦੇ ਘਰੋ ਘਰੀ ਪਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।'

***

43

ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੁਣ ਯੁੱਧ-ਖੇਤਰ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਭਿੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਤੇ ਫਰੰਗੀ ਜਰਨੈਲ ਹਿਊਜ ਗਫ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੂਲ ਰਾਜ। ਹਿਊਜ ਗਫ਼ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੂਹੀਏ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਏ ਕਬਾਇਲੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਤੋੜਨਾ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਬੈਠਾ ਮੂਲ ਰਾਜ ਵੀ ਜੱਕੋਤੱਕੀ 'ਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਫੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਪਠਾਣ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹੀ ਮੌਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫਰੰਗੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਉਹ ਟਾਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । "ਇਸ ਦੁਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਮਕਾਅ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਬੈਠੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮਨੋਅਵਸਥਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਇਕ ਅੱਧਖੜ ਆਯੂ ਵਾਲਾ ਪਠਾਣ ਸਰਦਾਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪਠਾਣ ਭਰਾ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਕਿਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਲਾਲਚ ਚ ਆ ਕੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਣ ? ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।"

"ਰਸਦ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਵੀ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਸਮਝਾਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੌਕਾ