ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਸਿੰਧ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਪਹੁੰਚਣੀ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ।
ਫਰੰਗੀ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਲਈ ਤੰਬੂ ਲੱਗ ਗਏ। ਪੂਰਬੀਏ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਭੁੰਜੇ ਖੇਸੀਆਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਲੰਮੇ ਪੈ ਗਏ। ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਤੁਰਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ 'ਤੇ ਮਾਲਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਲਾਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖੀ ਵਾਂਗ ਝੁੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਛੇ ਸੱਤ ਭਈਏ, ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਦੋ ਗੋਰੇ ਵੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੀ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ-ਬੈਠਿਆਂ ਆਕੜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਆਕੜੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
"ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਸਾਂਭ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ । ਪਰ ਇਸ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਗਰਮੀ 'ਚ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਇਕ ਸਜ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੇ ਬੱਦਲਵਾਈ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਆਵੇ ।" ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਆਖਿਆ। “ਪਿਛਲੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਜ਼ਾਇਆ ਹੋ ਗਿਆ।"
"ਜੇ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਮੇਜਰ ਵਿਲੀਅਮ ਬੋਲਿਆ, "ਕਰਨਲ ਨੇਪੀਅਰ ਦਾ ਸੁਜਾਹਬਾਦ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਉਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਸੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਜ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੇ ਹੋਈਏ।"
"ਪਰ ਇਸ ਨਾਕਾਮੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਗ਼ੱਦਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਸਾਡੀ ਮਦਦ 'ਦੂਸਰੇ ਤਰੀਕੇ' ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਇਹੀ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ 'ਚ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਦਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਤੇ... ।" ਮੇਜਰ ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਾਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੀਹ ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡਾ ਟਾਕਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਦੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜਾਂ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੁੰਦੇ।" ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਬੋਲਿਆ।
"ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੜੀ ਉਦੋਂ ਸੀ ਜਦ ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ
