ਰੁਹੇਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ੀਰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੇ ਸਨ।" ਵਿਲੀਅਮ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਉਦੋਂ ਜੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਮੁਮਕਿਨ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਪਾਉਂਦਾ।"
"ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਮੀਂਹ ਦਾ ਹੈ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਬੋਲਿਆ, "ਜੇ ਬਾਰਸ਼ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿੱਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਿਆਂ-ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।"
"ਸਾਡੀ ਇਸ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਨ ?" ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਤਕਰੀਬਨ ਨੌਂ ਸੌ।" ਡੈਵਿਡ ਬਰਾਉਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
"ਕੀ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਪੂਰੇ ਦਿਲੋ-ਜਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਮ-ਮਜ਼ਹਬ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਗੇ ?" ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਮੈਕਸਵੈਲ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ?"
"ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸਾਂ ਵੀ ਨੋਟਿਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਨਵੇਂ ਰੰਗਰੂਟ, ਚਾਹੇ ਪੂਰਬੀਏ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਪਠਾਣ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ 'ਚ ਬੜੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੁਲਕ, ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਐਨੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੜਦੇ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਬੋਲਿਆ।
"ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ", ਵਿਲੀਅਮ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਕਿ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਕਾ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਾਂ ਇਕ ਹਜੂਮ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ 'ਚ ਬਦਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੇਡ ਅਤੇ ਡਰਿਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਇਕ ਕਲ ਪੁਰਜ਼ਾ ਮਾਤਰ ਬਣਾ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।"
"ਕੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਕਹਿ ਉੱਠਿਆ, "ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੋਹ ਦੂਰ ਇਹ ਮਰਨ-ਮਾਰਨ ਦੀ ਖੇਡ ਕਿਉਂ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਾਂ ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰ ਬੈਠਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਤੇ ਵਿਉਪਾਰੀ ਤਬਕਾ ਸਾਡੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਇਸ ਦੇ... ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਵੀ ਹੈ ਸਾਡੇ ਉਪਰਲੇ ਤਬਕੇ ਦਾ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਚੋਰ ਉਚੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜ 'ਚ ਭਰਤੀ ਕਰਕੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁਲਕਾਂ 'ਚ ਲੜਨ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰੂਸੇਡਰ-ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸਲਾਮੀ ਮੁਲਕਾਂ 'ਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।"
