“ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਕਥਨ ਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸੱਚਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।“ ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ,"ਪਰ ਇਕ ਦੂਜਾ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਸ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੂਝਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।""

"ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਤਬਕਾ ?" ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ?" ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈਕਸਵੈਲ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਰੁਤਬਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਮੁਖ਼ਾਲਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਦ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਪੁਰਜੋਸ਼ ਹਮਾਇਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹਾਕਮ ਤਬਕਾ ਵੀ ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।"

"ਤੁਹਾਡਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਚਾਹੇ ਉਹ ਥੱਲੇ ਦਾ ਤਬਕਾ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਉਪਰ ਦਾ। ਬਰਾਉਨ ਬੋਲਿਆ। "ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇਗੀ ਹੀ।"

"ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਮੇਜਰ ਵਿਲੀਅਮ", ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੂਰਬ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਪੱਛਮ ਦਾ, ਚਾਹੇ ਗੋਰਾ ਚਾਹੇ ਕਾਲਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਕਮ ਤਬਕਾ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਾ ਆਇਆ ਤੇ ਉਠਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਤਬਕੇ ਤੋਂ ਜੋ ਉੱਪਰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਚਣ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ...।"

***

46

ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਸੁਜਾਹਬਾਦ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਕੁੰਡ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੀਨਾਰਾਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੱਤ ਤੋਪਾਂ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਇਹ ਸਿਪਾਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਣ ਅਤੇ ਮਜੇ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਰਬੀਨ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਵੇਖਣ