ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਰਬੀਨ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ 'ਚ ਫੜਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖੋ, ਉਸ ਪਾਸੇ?”
ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੂਰਬੀਨ ਫੜੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਕੋਹ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਛੇ-ਛੇ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਾਈ ਸੂਰਜ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਹੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਫਰੰਗੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਚ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਪੰਖ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
***
47
ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਸਤਾ ਰੋਕੀ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਨਰਲ ਐਡਵਰਡ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰਬੀਨ ਲਾਈ ਅਤੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਮੇਜਰ ਮੈਕਸਵੇਲ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੁਜਾਹਬਾਦ ਤੋਂ ਆਈ ਫੌਜ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 'ਸਕੂਏਅਰ' ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਵੋ।"
ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਵੀ ਐਡਵਰਡ ਹੱਥੋਂ ਦੂਰਬੀਨ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, "ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਹੁਣ ਸਕੁਏਅਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹਾਲੇ ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵੀ ਇਕ ਥਾਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ।"
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਦੂਰਬੀਨ ਲਾ ਕੇ ਫਰੰਗੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਖਿਆ:
"ਅਸੀਂ ਇਹ ਲਾਲ-ਕੁੜਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਚੌਕੋਰ ਮੁਰੱਬਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੋਪਾਂ ਗੱਡਣ ਦਾ ।"
ਖਾਲਸਾਈ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਿੱਤ 'ਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ 'ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫਰੰਗੀ ਦੀ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸੂਰਜ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
“ਹਾਂ, ਇਹ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਫੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕੀ ਆ ਰਹੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਨਗਾੜੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਨਗਾੜੇ 'ਤੇ ਚੋਟ ਪਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਮਿਆਨ 'ਚੋਂ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਕੜਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਜੈਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ ।
“ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ....।”
ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ 'ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ' ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਦਿਆਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ-
