ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਫ਼ਸਰ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਗਏ....।"
***
49
ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ 'ਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਇੰਨੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸੀ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨਾ ਨ੍ਹਾਤਾ ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਿਆ ਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਖਿਲਰੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘੁਸਮੁਸਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਅੱਠ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿਲਰੀਆਂ ਫਰੰਗੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ 'ਚ ਫਿਰਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਝੋਲੇ 'ਚੋਂ ਦੂਰਬੀਨ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਫਰੋਲਦੇ, ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਝੋਲਿਆਂ 'ਚ ਪਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸੋਲਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਸਨ ਸਿਵਾਏ ਇਕ ਦੇ।
"ਕਿੰਨੀ ਕਰੂੜ ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਕੁੜੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਇਹ ਮੁੰਡੇ " ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਜ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਬੇਰ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹੋਣ... ਪਰ... ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੀ ਹਾਂ ?" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਜਾਗਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਰਦਿਆਂ 'ਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਕੁਝ ਹਿੱਲਿਆ ਜੁੱਲਿਆ । ਕੁੜੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਟੰਗੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਮਸ਼ਕ 'ਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਲੱਗੀ । ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਸਿਪਾਹੀ ਲੰਗੜਾਉਂਦਿਆਂ-ਲੰਗੜਾਉਂਦਿਆਂ ਗੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਇਕ ਫ਼ਰੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਫਰੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਡਿੱਗਦਾ ਢਹਿੰਦਾ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ 'ਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
***
