"ਤੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਚੱਲ ਸਕੇਂਗੀ?"

"ਕਿੱਥੇ?"

"ਸਾਡੇ ਨਾਲ।"

'ਤੇ ਲੜਾਈ ?" ਰੂਪ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕੰਧਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਬੋਲੀ।

"ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।"

"ਕੌਣ ਜਿੱਤਿਆ ? ਕੌਣ ਹਾਰਿਆ?"

"ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।"

"ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਹੈ।"

"ਲੱਗਦਾ ਏ ਫਰੰਗੀ ਜਿੱਤ ਗਏ।"

ਸੁਣ ਕੇ ਰੂਪ ਸੋਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ ? ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ-ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ?

ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਸੁਰਮੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਸੁਰਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ 'ਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਰਦਾ-ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਓ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਲੰਮਾ ਪਾ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਚੱਲਾਂਗੇ।“

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਭਰ ਚੁੱਕੇ ਝੋਲੇ ਦੋ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੱਦੇ। ਇਕ ਉੱਤੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਖੋਤੇ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸੁਰਮੀ ਆਪ ਬੈਠ ਗਈ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਕਾਫਲਾ ਹਨੇਰੇ 'ਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ।

***

54

ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆਂ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ। ਮੁਲਤਾਨ ਵਲੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਦੌੜਦਿਆਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਖਿਆ :

"ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।"

"ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਹੈ ?"

"ਪੰਜ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ।"

"ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ?"

"ਛੇ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਹਲਕੀਆਂ।"

"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ?"