ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ। ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਚਾਰੀ ਇਹੀ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਉਡੀਕ 'ਚ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਾ ਹੁਣ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਹ ਦਿਨ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ:

"ਇਸ ਫਰੰਗੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਨੇਪੀਅਰ ਨਾਮ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਬਹੁਤ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭ ਲਵੇਗਾ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਦਾ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।"

"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ।

'ਯਾਅਨੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ? ਹੈਰਾਨ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ 'ਤੇ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਵਾਂ।"

"ਜੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਲੜੇ ਹੀ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਣ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ।

"ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਫੇਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਣ ਹੀ ਨਾ।"

"ਇਹ ਤੇ ਕੋਈ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਈ ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਸੋਚਣ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।

"ਮੈਂ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਹਾਂ।"

"ਹੋਰ ਕੀ?"

"ਇਹ ਤੇ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।"

ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕਮਰੇ 'ਚ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ :

“ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਹੀ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਫ਼ਰੰਗੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ 'ਚ ਕੁਝ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਜਸੂਸ, ਗ਼ੱਦਾਰ ਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਗ਼ੱਦਾਰ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।"