"ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਆਖਰ ਜੇ ਜਾਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗੀ ਨੱਸ ਕੇ ?" ਜੀਨਤ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। “ਉਹ ਵੀ ਸੋਚ ਲਵਾਂਗੇ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਜ਼ੀਨਤ ਫੇਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 'ਚੋਂ ਇਕ ਚੌਥਾਈ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਿਸਕ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿਸਕ ਜਾਣ ਦਾ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨ ਗਈ। ਫਰੰਗੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਦਿਸਹੱਦੇ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵੀ ਚੋਰ ਦਰਵਾਜਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਜੱਥੇ 'ਚ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਨਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ। ਨੌਂ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਇਕ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੌਹ ਫੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਰ ਪਏ ਅਤੇ ਚਾਨਣਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਏ।
ਦੁਪਹਿਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖਹਿੰਦੇ, ਦਲਦਲ ਦੀ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਏ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਪਿੱਛੇ ਘੁਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜ ਸੱਤ ਫਰੰਗੀ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਕ ਚੰਗਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ । ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਸਤੌਲਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗਰਦਨ ਘੁਮਾ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ ਗਰਦਨ ਮੋੜ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਲੇ ਤਕ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਭਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ 'ਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ 'ਚ ਲਹੂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ; ਜੋਸ਼ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪਸਤੌਲ ਕੱਢ ਕੇ ਫਾਇਰ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਗੋਲੀ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਂਹ 'ਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੱਟ
