ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਬਚਾਇਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ। ਪਰ... ਪਰ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਤੇ ਪਏ ਜਖਮ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਭਰਨਗੇ? "

"ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਵੱਸ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ।" ਇਹ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਖਿੰਡਰ ਗਈ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਇਆ ਤੇਰੇ ਪਾਸ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹਾਂ।"

"ਕੀ ਪਤਾ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੰਮਾ ਜਿਹਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਲੰਮਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ।

ਨੀਂਦ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਆਦਮੀ ਲਈ ਕਿਆ ਨਿਆਮਤ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨੀਂਦ ਚ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ੈਅ ਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੌਗਾਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਲੋਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਮੀ ਇਸ ਦੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

***

56

1857 ਦੇ ਦਿਨ। (ਦਸ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ)

ਜਮਰੂਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਆਦਮੀ, ਤੀਵੀਆਂ, ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ, ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਦੇ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਅਤੇ ਮੰਨਤਾਂ ਮੰਨਣ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਕਿਤੇ ਮਦਾਰੀ ਕਲੰਦਰ, ਕਿਤੇ ਜਲੇਬੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬਾਬ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ, ਕਿਤੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਪਠਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ।

ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਛਾਉਣੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ-ਚਿੱਟੇ ਤੰਬੂਆਂ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਸਤੀ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਦੋ ਫਰੰਗੀ ਅਫ਼ਸਰ, ਹਡਸਨ ਅਤੇ ਲਾਰੈਂਸ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਨਵੀਂ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ, ਇਕੱਠਾਂ 'ਚ ਚਲਾ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਨਤ ਵਖਾਈ ਦੇ ਜਾਣ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਕੁਝ