ਸੋਚਦਿਆਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪਠਾਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜੀ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ 'ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਖੜੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਗੌਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕਫ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

"ਸੁਣਾ ਬਈ ਮੱਖਣ ਸਿਆਂ", ਉਹ ਇਕ ਜਣੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਭਰਤੀ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ?"

"ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ? ਜਮੁਨਾ ਪਾਰ ਪੂਰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਕਈ ਸੌ ਫਰੰਗੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਭਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।"

"ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਕਤਾਰ 'ਚ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਓ। ਇਹ ਫਰੰਗੀ ਲੋਕ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ : ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਡਸਨ ਅਤੇ ਲਾਰੈਂਸ ਸਾਹਿਬ। ਭਰਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਮਾਂਦਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।" ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

ਸੁਣ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੋਹ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਓਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ 'ਚ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਐਨੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੁੱਖੀ ਮਿੱਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਰੀਆਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਗਾਈਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਰ ਨਾਲ ਕੁੜਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਸੁੱਖ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਾਣੇ...।"

"ਅਸੀਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।

"ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਾਜਿਆ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਮਾਇਤ 'ਚ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੇ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਰੋਹ ਨਾਲ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ, "ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਮਵਤਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਘਟੀਆ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆ ਬਾਹਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਭਾਅ 'ਤੇ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਨਿਆਂਹੀਣ ਉਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਤਰ।"

"ਐਸੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।" ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵੀ ਸੋਚੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬੀਆਂ