ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਫਰੰਗੀ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਫਤਹਿ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 'ਚ ਸਫਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ? ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ...?"
"ਇਹ ਤੇ ਤੇਰਾ ਬਹਾਨਾ ਹੈ ਮੱਖਣ ਸਿਆਂ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਤੇ ਕਦੇ ਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ ਪਾਰ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੜਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨਾਂ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੋ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲਿਆ। ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਝੁਕ ਗਏ।
"ਸ਼ਰਮ ਕਰੋ ਸਿੰਘੋ ਕੁਝ ਸ਼ਰਮ ਕਰੋ। ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਾਲੀ ਅਣਖ।“
"ਅਣਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਟਿਆਲੇ, ਨਾਭੇ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਕਰੋ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਫਰੰਗੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਹਨ।" ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।
"ਇਨਾਂ ਕੋਲ ਧਨ ਦੋਲਤ ਹੈ। ਮਹੱਲ-ਮਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੇ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਇਨਾਂ ਨੂੰ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਡੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਕੋਲ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਅਣਖ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗਿਓਂ ਆਖਿਆ।
"ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ ਸਿੰਘ ਜੀ" ਇਕ ਅਧਖੜ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਬੋਲਿਆ, "ਜੋ ਯੁੱਗ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ।"
ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕੁਝ ਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਭਰਤੀ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ।
"ਵੇਖੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਗੀ ਉਹੀ ਕੁਝ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ । ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਅੰਤਰ ਕੇਵਲ ਏਨਾ ਕਿ ਹੁਣ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਫ਼ਰੰਗੀ ਆ ਗਏ ਹਨ।... ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਸਿੰਘੋ, ਅਸਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ... ।"
ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਐਨੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਿੰਨਾ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਤਾਰ 'ਚ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ। 'ਲੜਾਈ 'ਚ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮਜਬੂਰਨ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁੱਟਣੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰ ਜਾਣਾ ।' ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਬੁੜਬੜਾਉਂਦਿਆਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਪਿਆ :
