ਆਪ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ।

***

ਉਹ! ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ ਉਸ ਵਾਰੀ!” ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਬਾਰੀ 'ਚ ਬੈਠਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦੇ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਲਿਆਂ-ਪੋਲਿਆਂ ਛੋਹਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਉਸ ਦੇ ਮਸਤਕ 'ਚ ਮੁੜ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਸਕਾਰ ਹੋ ਉੱਠੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਛੇ ਸਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਬੇਟ ਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਣਾ, ਬੂਝਿਆਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਦਲਦਲ ਚ ਹੀ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ। ਉਸ ਨੇ ਡਿਗਦਿਆਂ ਸੋਚ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਘੜੀ ਆਣ ਪਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ 'ਚ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆ ਪਹੁੰਚਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰਕੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ’ਚ ਸੁੱਟ ਦੇਣਗੇ ਜਾਂ ਗਿਰਝਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਣਗੇ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਗੁਜਰਿਆਂ ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੂਝਿਆਂ ਚ ਘਿਰਿਆ, ਦਲਦਲ 'ਚ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ? ਉਸ ਦਾ ਘੋੜਾ ਉਸ ਕੋਲ ਖੜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਰਾ ਕੁ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਹਾਥੀ ਜਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ਬੂਝੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਸਰੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਘੋੜਾ ਜਰੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਬੂਝਿਆਂ 'ਚ ਅਦਿਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ’ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਜਾਂ ਮਰ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖੇ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਬਾਹਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੱਗ ਪਾੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਇਕ ਟਿੱਬੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆ ਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਧਾਰ ਤੇਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਚਾਨਣਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਤਕਦਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਲੰਮਾ ਪੈ ਕੇ ਅਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਖੇਤਾਂ ਚੋਂ ਤਰਬੂਜੇ ਤੋੜ ਕੇ ਖਾਧੇ ਅਤੇ ਚੰਬੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਪਗਡੰਡੀ 'ਤੇ ਘੋੜਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੱਖੀਆਂ ਉਸਦੇ ਜਖਮਾਂ ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਡੰਗ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਚੂਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।