ਇਕ ਜ਼ਖਮ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਸੀ, ਇਕ ਮੋਢੇ 'ਤੇ। ਬਾਂਹ ਹਿਲਾ ਕੇ ਮੱਖੀਆਂ ਉਡਾਉਣ ’ਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਾਠੀ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਭਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਤ੍ਰੇਹ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ ਸੀ । ਜੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਜਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਤ੍ਰੇਹ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਮਰ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੇ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। 'ਪਾਣੀ' ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੀ। ਚਲੋ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਹ ਪਿਆਸਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਰੇਗਾ। ਘੋੜੇ ਨੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਘੋੜਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਛੱਪੜ ਜਿਹਾ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਥੱਲੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹਨੇਰਾ ...।

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਹਾਂ, ਇਹ ਦੀਵਾ ਹੀ ਸੀ। ਡੁੱਬਦਾ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੀਵੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲਾਟ। ਕੋਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਲਮਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਦਾਹੜੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਬੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੋਲਣ ਲਈ ਸੁੱਕਿਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਜੀਭ ਫੇਰੀ। ਬੁੱਢਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਕੋਲ ਪਏ ਘੜੇ 'ਚੋਂ ਇਕ ਕਟੋਰਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਟੋਰਾ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਧਾਰਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਸੰਘ 'ਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ 'ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੋਵੇ । ਆਹ! ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਖਿਆ- ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰਾਂਗਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ... ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ ?

ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਨੰਗਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਕੱਛੇ ਦੇ ਇਲਾਵਾ । ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ 'ਤੇ ਸਾਫ ਪੱਟੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਾਫ਼ ਬਿਸਤਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਇਕ ਸਾਫ਼ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਕੁ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੇਜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਧੂਣੀ ਜਿਹੀ ਜਿਸ ਚ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਧੂਣੀ ਚ ਮਿਲ ਕੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹੀ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹੀ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਇਕ ਤਿਪਾਈ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ ? ਤ੍ਰੇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ?" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਕੀਰਤ ਦੇ ਹਾਂ 'ਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਘੜੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਲੱਗਾ।

“ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਕਿੱਥੇ ਆ?” ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੰਜ ਘੁੱਟ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਛਿਆ।“