“ਫੇਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਚੰਬੇ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਇਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜੋਸ਼, ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਸੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋ ਤੁਰੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਕੁਝ ਲੜਾਈਆਂ 'ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਦੋ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਬਚ ਗਏ। ਸਾਡਾ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਵਡੇਰਾ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ ।"

ਬੋਲਦਿਆਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕੀਰਤ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾਸ ਵੈਦ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਫੜ ਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ।

***

ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਸਦੇ ਜਖਮ ਭਰਦੇ ਗਏ, ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਪਾਕੇ ਅਤੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਫਿਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਪੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਜ ਵੀ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ- ਸਰੰਗੀ, ਤਿੰਨ ਤਾਰਾਂ ਆਦਿ। ਕੀਰਤ ਨੇ ਸਰੰਗੀ ਨੂੰ ਕਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ । ਪਰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਜਖਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਭਰੇ। ਤਾਰਾਂ ਕਸਦਿਆਂ ਕਸਕ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਰੰਗੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਟੰਗਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰੀ ਦਾਸ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸਿਆ।

"ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਹੱਥ 'ਚ ਸਰੰਗੀ।" ਉਹ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।

"ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਦਾ ਇਕ ਮਰਾਸੀ ਦੋਸਤ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਕਦੀ-ਕਦੀ ਘਰ ਆ ਕੇ ਵਜਾਉਂਦਾ। ਵਿਹੜੇ 'ਚ ਭੀੜ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ। ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਂਜ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਐਵੇਂ ਮਨ ਪਰਚਾਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਜ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ। ਅੱਜ ਸਰੰਗੀ ਹੱਥ ਚ ਫੜਕੇ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ।“

ਹਰੀ ਦਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ 'ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਖਿੱਲਰ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਰੰਗੀ ਲਾਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਕੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਫੇਰ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਾਰਾਂ 'ਤੇ ਗਜ਼ ਫੇਰਿਆ, ਕੋਈ ਧੁੰਨ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਿੱਲੀ 'ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤੀ।

“ਵਜਾਇਆ ਕਰ, ਜਦ ਜੀ ਕਰੇ ਵਜਾ ਲਿਆ ਕਰ। ਸਮਾਂ ਚੰਗਾ ਗੁਜਰੇਗਾ। ਹਾਲੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇ।“

ਹਰੀ ਦਾਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤ ਨੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਠੀਕ ਥਾਵੇਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਲਾਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਝਾੜੂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਮਰੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵੈਦ ਹਰੀ ਦਾਸ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਕਾਰਨ