ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਭੋਰੇ 'ਚ ਆ ਬੈਠਿਆ। ਸੁੰਦਰਾਂ ਲੱਸੀ ਦਾ ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ, ਇਕ ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਈ ਅਤੇ ਤਿਪਾਈ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਚਟਾਈ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਇਸ ਚੁੱਪ ਜਿਹੀ 'ਚ ਰੋਟੀ ਦੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਕੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਸੁੰਦਰਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਰਜ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।

ਕੁਝ ਹੋਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਰੋਹੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਭੱਟਕੀ ਕਲਾਂ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਟਿਲਾ ਵੇਖਣ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਗੱਡਿਆ ਸੀ । ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਫ ਥੱਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ-ਕਿੱਲੇ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਖੜਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਇਕ ਲੰਮਾ ਜਿਹਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਏ 'ਚਾਚੇ’ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ-

“ਜੇ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਇਹ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਅੱਜ ਹੈ।“

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਦੇਰ ਖੜਾ ਆਕਾਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਭਾਵੁਕਤਾ ਵੱਸ ਉਸ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਿੱਟੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਪਿਆ।

ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਭੋਰੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸੁੰਦਰਾਂ ਚਟਾਈ ਤੇ ਬੈਠੀ ਇਕ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪਤੂਹੀ ਉੱਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ ਕੱਢ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਪਤਪੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਿਸਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ। ਹਵਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਧੁੱਪੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਸੁੰਦਰਾਂ ਚਟਾਈ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਜਰਾ ਖਿਸਕੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਲਈ ਕੁਝ ਥਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲੀ:

“ਆ ਬਹਿ ਜਾ।”

"ਇਹ ਕਿਸ ਲਈ? " ਕੀਰਤ ਨੇ ਪਤੂਹੀ ਵੱਲ ਤਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

“ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਪਈ-ਪਈ ਗਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ।“

"ਉਸ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?”

“ਹਾਂ, ਕਦੀ-ਕਦੀ । ਉਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਕਦੀ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਮੇਰੇ ਤੇ।“ ਫੇਰ ਧਾਗਾ ਤੋੜ ਕੇ ਪਤੂਹੀ ਕੀਰਤ ਵੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲੀ, ”ਪਾ ਕੇ ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।“ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਖਿੰਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁਸਕਾਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕੀਰਤ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।

ਇਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿੰਨਾ ਨਿੱਘਾ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਲਿਟਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਦੇ