ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ।“

“ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ? ਵੇਖ! ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਚ।“

“ਖਤਮ ਵੀ ਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਿੱਖਾ ਸ਼ਾਹੀ ਚੱਲੀ, ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਹੋਗੇ? ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਜਾਂ ਦੀਵਾਨ ਖਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ, ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਆ ਗਏ।

“ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ।”

“ਛੋਟੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ, ਘਰ ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ।” ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, “ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟਾ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਤੇ ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ।“

”ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ 'ਚ ਇਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਜਿਊਂਦਾ ਅਤੇ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਸਨਮਾਨ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਿਫਾਜਤ ਲਈ।“

"ਲੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਅੰਦਾਜ਼ 'ਚ ਆਖਿਆ।

"ਮਰਨ-ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਲੈਂਦੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ । ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਮਿਆਨ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ 'ਚ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਚ ਲੁਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੀਰਤ ਨੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਨ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ 'ਤੇ ਲੱਭਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੀਰਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਗੀਰਦਾਰ ਇਕ ਦਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਜਰੂਰ ਭੇਜੇ ਸਨ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ-ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਹ ਨਰਕ' ਚ ਜਾ ਪੁੱਜਾ ਸੀ। ਲਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜਗੀਰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਵੀ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ।

'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲਭਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨ?" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।