ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਖਾਣੇ 'ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਤ ਨਾਲ ਵੀ 'ਜਾਣ-ਪਛਾਣ' ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੀਨਤ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੌਂ-ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 'ਵਾਲਦ ਸ਼ੌਕਤ ਖਾਂ' ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲੀ ਸੀ।

ਹੁਣ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੜ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਗੋਹ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਆਮ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਦਾਹੜੀ ਦੇ ਵਾਲ ਅੱਧੇ ਕੁ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ; ਪਰ ਚਾਲ ਅਤੇ ਖੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਵਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।

"ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ,"ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਬੋਲਿਆ, 'ਕਿ ਫਰੰਗੀ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਪਾਸਿਓਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।"

'ਉਪਰੋਂ ਆ ਡਿੱਗਣ ਤਾਂ ਡਿੱਗਣ, ਪਰ ਥੱਲੇ ਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਤਿਹ ਕਰਨ 'ਚ ਕਾਮ੍ਯਾਬ ਹੋਇਆ ਸੀ।“

"ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਤੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।"

“ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਇਕ ਉੱਚੀ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੰਧਾਂ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਹੱਥ ਉੱਚੀਆਂ। ਬੱਸ ਇਕੋ ਹਿੱਸਾ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਜਿਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਹ ਪਠਾਰ ਨਾਲ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਪਾਸੇ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਪੁਟਵਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਹੈ।“

ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖੜਾ ਕੁਝ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਤੁਸੀਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਰਹੇ ਹੋ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਕੀ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਇਸ ਕੰਧ ਤਕ ਜਾਂ ਕੰਧ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ?"

“ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਐਨੀ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਦੂਰ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਮੰਗਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਆ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀਆ ਹੋਣ।"

ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ।

"ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ ਬਠਿੰਡੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਐਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਹਨ। ਛੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੁਜਾਹ ਖਾਂ ਨੇ