ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਥੱਲੇ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਚ ਚਾਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਾਗ ਹਨ, ਦੋ ਨਹਿਰਾਂ ਹਨ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਚ ਗੰਨੇ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤ, ਘਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੰਜਲਾਂ ਉੱਚੇ। ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਈਰਾਨ, ਖੁਰਾਸ਼ਾਨ, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਖਰੀਦ-ਓ-ਫਰੋਖਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਲਤਾਨ ਵਰਗਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।“

“ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ? ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ 'ਚੋਂ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੀ, ਸਵਾਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦੇ”, ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, "ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

"ਨਹੀਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ”, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਚਾਹੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਸਰਦਾਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਮੂਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਬੰਨੂੰ, ਕੋਹਾਟ ਆਦਿ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਹਾਲੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਛਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਜਾਂ ਫਰੰਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਚਾਹੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਣ ਚਾਹੇ ਸਾਹਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਮੂਲ ਰਾਜ ਕਦੀ ਵੀ ਫਰੰਗੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।"

"ਤਾਂ ਫ਼ਰੰਗੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲੈਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।" ਕੋਲ ਖੜੀ ਜ਼ੀਨਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਛਾ ਗਏ ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਕੀ ਹੈ ?”

"ਰਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੋਲਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਫਸੋਸ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲੇ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਜੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕੂੜ-ਕਬਾੜ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਆਪੋ ਧਾਪੀ। ਅਫਸੋਸ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਕੌਮ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਅਤੇ ਇਖਲਾਕ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ।"

"ਤੁਸੀ ਠੀਕ ਹੀ ਆਖਿਆ, ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਕੌਮ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਸ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਗੱਦਾਰ, ਮੌਕਾ-ਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਜਮੀਰ-ਫਰੋਸ਼ ਹੋਣ, ਉਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ।"