“ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।“ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, ' ਅਤੇ ਇਕ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ 'ਤੇ ਪਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨਸ਼ੱਈ, ਅਫੀਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਕ 'ਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁਰਮ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਖਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੌਣ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਆਇਆ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
"ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਲਤਨਤਾਂ 'ਚ ਇਹ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕੁਝ ਮਰਦਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਬਰ ਜਿਨਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਆਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਆਬਰੂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ।"
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆਂ 'ਚ ਫਿਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਬੈਠੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ 'ਚ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਂਝ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਪਰਜਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਨਸਾਫ਼-ਪਸੰਦੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਪਰਜਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਚ ਖੁਸਹਾਲੀ ਵਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸਦੇ ਪਠਾਣ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਅਗਾਮੀ ਯੁੱਧਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ-
"ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਹੈ ਕਿ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਆਦਮੀ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਵਾ ਕੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਖਿਲਾਫ ਭੜਕਾ ਰਹੇ ਹਨ।"
"ਇਹ ਮੁਮਕਿਨ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ?" ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਹਾਂ, ਫਜਲ ਖਾਂ ਖਟਕ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਕਾਸਿਮ ਖਾਂ ਮੋਮਾਂਦੀ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਲੋਕ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲਾਲਚ ਵੀ।"
