ਪਰ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭੁੱਖੇ ਭਾਣੇ, ਫਟੇ ਹਾਲ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਣ ਪੀਣ ਲਈ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ। ਬਹੁਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਬੂਹੇ ਖੜਕਾਏ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੂਹਾ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਗੱਲ ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਉਸ ਲੜਾਈ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜਾਂ ਤੀਵੀਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ।

ਆਖ਼ਰ ਇਕ ਮਕਾਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਇਕ ਬਾਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇਕ ਔਰਤ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਕਦੀ ਦਿਸੀ। ਬੁੰਦੇਲਖੰਡੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਜਖਮੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੀਵੀਆਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਵਾਈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਵੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ 'ਚੋਂ ਵੀ, ਜੋ ਲੜਾਈ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ ਸਨ, ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ । ਸਾਰੇ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ । ਤੇ ਫੌਜ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲਏ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਸ ਗਏ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਵੀ ਬਣ ਗਏ।

ਤੇ ਜਦ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮੁਗਲੀਆ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਸਿੰਘ ਸਜ ਕੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਕੁਝ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਦੋ ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਕੁਝ ਬਚ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਮਿਸਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਵਡੇਰਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਜੱਗਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ।

"ਇਹ ਵੀ ਕੀ ਵਿਡੰਬਣਾ," ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੜਦਾਦੇ ਨੂੰ ਜੰਜੀਰਾਂ ਚ ਜਕੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ, ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਠੀਕ ਸਤਾਹਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਮ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਕੀ ਸੀ? ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਪੈ ਗਿਆ।"

ਜਦ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਇਹ ਕੁਝ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ-

"ਪਰ ਮੈਂ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ: ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ। ਫੇਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਗਈ?”