"ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ। " ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਠਾਨ-ਮੁਗਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਮਲੇ 'ਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ 'ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।"

"ਤੇ ਇਨਾਮ 'ਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅੱਗਿਓਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।

"ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਿਆ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਵੀ।"

"ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ।"

"ਇਹ ਤੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਡਰ ਬਹੁਤ ਘਾਤਕ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ । ਜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਮਿਸਲ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਇਹੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ।"

"ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਇਸ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਵੀ ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।"

"ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ-ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।

"ਜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।"

"ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਸੀਂ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ