ਅਫਸੋਸ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਰਸਾਲਦਾਰ ਸੀ।"

"ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਖੂਬੀਆਂ ਵੀ ਸਨ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। "ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬੇਗੋਵਾਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੋੜਿਆ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ।“

"ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ?" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਬਸ ਸਮਝੋ ਕਿ ਹੋਣੀ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਈ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ, "ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੱਮਨ ਬੁਰਜ ਦੇ ਮਹੱਲ 'ਚ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚੋਬਦਾਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਵਿਅਸਥ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਜਦ ਸੋਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰੁਕਾਂ ਜਾਂ ਚਲਿਆ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸਾਂ। ਰਸਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।"

"ਮਹਾਰਾਜਾ ? ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਇਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹਿਜੇ 'ਚ ਦੁੱਖ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। "ਮੈਨੂੰ ਐਨੀ ਦੂਰੋਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਹੁਣ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ 'ਚ ਮਸਤ ਕੰਜਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।"

"ਫੇਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈ ਗਿਆ ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਲਿਆ, "ਵੇਖੋ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉੱਧਰ ਫ਼ਰੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਲਾਏ ਬੈਠੇ, ਇੱਥੇ ਲਹੌਰ 'ਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਖੜਯੰਤਰ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਾ-ਸ਼ਾਹੀ, ਬੁਰਛਾ-ਗੁਰਦੀ ।ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਕੁੰਵਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਵਾਰੀ। ਤੁਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਨਹੀਂ ।"

"ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਸਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।

"ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, "ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ