"ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਲੈ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਛਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ।“

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਜੀਨਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੂਪ ਕੌਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਝਾਕਦਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗੀ । ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁੱਖਾਪਣ ਵਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਮਾੜਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ । ਜੀਨਤ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਬਾਰੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

ਚਾਹੇ ਹੁਣ ਜੀਨਤ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੀ ਨੇੜਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਰੋਟੀ ਖਾਣਾ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ। ਜੀਨਤ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਐਸਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਹੋਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੋਲਿਆ, "ਕੀ ਗੱਲ ਏ ਕੀਰਤ ਸਿਆਂ। ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸੰਭਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਈ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ ?"

"ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਖ਼ਾਤਰ", ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੋਲਿਆ, ''ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਿਆਂ 'ਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ?"

"ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਜਾਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਖ਼ਾਤਰ, ਫੇਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠਦੀ ਕਿਸੇ ਲਲਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ। ਪਰ… ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਇੰਝ ਬੋਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

"ਆਪਣੀ ਖ਼ਾਤਰ ? ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਨਾਮ ਦਾ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਦਵੀ ਦਾ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜਰਨੈਲੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਸਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।'

"ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ, ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਵੋਗੇ । ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।"