ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਉਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ।

"ਚੰਗਾ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਬਾ ਜਾਨ ਨੇ ਇਹ ਫਰੰਗੀਆਂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਕਿਸ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲਿਖਿਆ ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਿਉਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਐਨੇ ਉਤਸਕ ਹੋ ? ਇਸੇ ਲਈ ਨਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ? …ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕਿਤੋਂ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ... ।”

"ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ, ਸਮਝ ਗਿਆ। ਹੋਰਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਹੈ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ।"

***

17

"ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ।" ਇਕ ਸੱਤਰ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੂ ਦਾ ਬਿਰਧ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਹੈ।"

"ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ, ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ।" ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਬਿਰਧ ਆਦਮੀ ਦੇ ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਚ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ 'ਚ ਸਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ "

ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਲਹਿਜੇ 'ਚ ਸ਼ਰਧਾ ਘੱਟ ਤੇ ਬੇਰੁਖੀ ਜਿਆਦਾ ਸੀ।

"ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ! " ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, "ਉਹ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੂਰਮਾ ਸੀ । ਸਾਨੂੰ ਫਖਰ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧਾਕ ਸਮਾਈ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।"

ਸੁਣ ਕੇ ਬਜੁਰਗ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਮੁਸਕਾਨ ਖਿੱਲਰ ਗਈ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ-

"ਮਾਣ ? ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮਾਣ ਸੀ ਉਸ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ 'ਤੇ?”

"ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸ ਚ