ਲੜਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੁੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।“

"ਇੱਕ ਜੁੱਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ। ਖੁਆਰ ਕਰ ਦੇਣਾ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਖੜੀ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ।"

"ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਮਿਟਾਉਣਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ।

''ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸੀ ।" ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਉਣ ਲੱਗਾ, " ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋਇਆਂ ਛੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਕੁੰਵਰ ਨਾਲ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂ। ਰੂਪ ਕੁੰਵਰ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪ ਆਪਣਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਫੌਜੀ ਦਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਰੂਪ ਕੁੰਵਰ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਰੇ 'ਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਐਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਰੂਪ ਕੁੰਵਰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।"

ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਠੋਡੀ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ, 'ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ । ਮਹਾਰਾਜਾ 'ਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆ ਖੂਬੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਇਕ ਜੇਤੂ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਹੁਕਮਰਾਨ 'ਚ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੀ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਮੁਗਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਗੜੇਮਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖਤਾ ਵਾਲਾ ਸਾਂਝਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ।"

ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਹ ਬਖਸ਼ ਬੋਲਿਆ-

"ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਲਈ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਵਸਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਮੈਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਰਫਰਾਜ ਖਾਂ ਅਤੇ ਜੁਲਫਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਗੌਸ ਮੁਹੰਮਦ। ਫਕੀਰ ਅਜੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ