ਇਕ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੋਹੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।“

ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਰਹੀ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਣਾਂ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਇਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ:

"ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ। ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੱਤਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਦੁਰਗ 'ਚ ਤੁਹਾਡੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਇਹ 'ਤਲਵਾਰ'।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ 'ਚ ਫੜੀ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਲਵਾਰ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਬਹੁਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਰੂਪ ਕੁੰਵਰ ਤੋਂ। ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੂਜੀ, ਚਲੌਂਦੀ 'ਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਬੀਵੀ ਰੂਪ ਕੁੰਵਰ ਤੋਂ ਫ਼ਰੰਗੀ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।"

"ਉਹ । ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਮੈਨੂੰ ।"

"ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜਿਊਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ... ।”

"ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਅ ਸਿਪਾਹੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ।” ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਖ਼ਿਦਮਤਗਾਰ ਨੂੰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਲਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

“ਇਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ?" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਇਕ ਧੀ।”

“ਤੇ ਉਹ?”

"ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਸਿਪਾਹੀਗਿਰੀ ਕਰਦੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਖੁਦਦਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜਦੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ? ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋਕੇ ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈ ਜਾਵੇ?

ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਠੰਡਾ ਜਿਹਾ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਹੋਰ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਪਰ ਇਹ ਸਿਪਾਹਗਿਰੀ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਕਦੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ-ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ 'ਚ ਕਈ ਫਿਰਕੇ, ਕਈ ਜਾਤਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਹਨ। ਪਰ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤ ਵੀ ਇਕੋ ਅਤੇ ਅਸੂਲ ਵੀ ਇਕੋ।"

"ਹਾਂ, ਅਸੂਲ ਵੀ ਇਕੋ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਵੀ ਇਕੋ ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਂ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਮੁੱਲਾ। ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੁਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।“