"ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ?" ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਆ ਰਹੇ ਹਰ ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹੋਣ ਚਾਹੇ ਫ਼ਰੰਗੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ, ਸਾਡੇ ਜਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ, ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਜਖਮੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬਾ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਸਿਰ ਹਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ, "ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਇਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੌਮ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ।”
***
18
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਚ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
"ਜੀ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਂ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀ ਚਿੱਠੀ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।
ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿੱਠੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਘੜ ਆਏ।
"ਹੁਕਮ ?" ਸਿਪਾਹੀ ਬੋਲਿਆ।
'ਜਾਓ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹੋ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਖਤ ਵਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਚਿੰਤਾ 'ਚ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ:
"ਤੁਸੀਂ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕਦੀ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ?"
"ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ? ਉਹੀ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਖਿਦਮਤ 'ਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸਰ ਲੱਖਣ ਰਾਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਸੀ।"
"ਉਸ ਗੱਦਾਰ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਉਹੀ ਤੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਬੈਠੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਕੋਲ ਪੁਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।"
“ਹਾਂ ਉਹੀ ਮਿਸਰ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੰਡਾਰੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗਰੋਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਫੇਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ 'ਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲੈਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਣ-ਬਣ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਖਿਦਮਤ 'ਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਸੇ ਫਰੰਗੀ ਦਾ ਕਤਲ
