ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ।"
ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ:
"ਅਤੇ ਹੁਣ ?"
ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਜਦ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ 'ਚ ਆਪਾ-ਧਾਪੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹਕੂਮਤ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਭਗੌੜੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਲੁਟੇਰਿਆਂ, ਧਾੜਵੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਆਪਣਾ ਗਰੋਹ ਬਣਾ ਲਿਆ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਇਹ ਤੇ ਠੀਕ ਏ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਮੱਸਿਆ ਕੀ ਆ ਪਈ ।" ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲਓ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਾਉਂਦਿਆ ਬੋਲਿਆ।
ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।
"ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ?" ਕੋਲ ਖੜੇ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ।
ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ :
"ਤੁਹਾਡੀ ਰੂਪ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੋਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਅਦਾ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ। ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ... ।”
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਰੁਪਏ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪੁਚਾਏ ਜਾਣ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਤਕ ਤਿੰਨੋਂ ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਮੁੱਠੀਆਂ ਮੀਚਦਿਆਂ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ :
"ਹੁਣ ?"
"ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ?" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ", ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਫੇਰ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਵਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਸਾਡੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਰੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਫਕੀਰ ਅਜੀਜ-ਉਦ-ਦਿਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਪਿੰਡ 'ਚ ਪੁਚਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪੁਚਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।“ ਇਹ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ
