ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਰੂਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ?"
"ਆਦਮੀ ਦੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਕਦੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਰੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚੋਂ ਛੁਡਾਉਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ; ਚਾਹੇ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪੁਚਾ ਕੇ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿਵੇਂ? 'ਪਿੰਡ' ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ? ਰੂਪ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ? ਹੈ ਵੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ।”
"ਤਾਂ ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਇਹੀ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਤੁਸਾਂ ਹਰ ਹਾਲ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਕ 'ਸੱਚੇ' ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਲਈ ਲੜੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਦੇ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਇਹ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਮਾਇਤ 'ਚ ਹੀ ਲੜਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।" ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।
ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜਦ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣ ਦੇ ਹੱਕ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ: "ਜੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ?"
ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ,"ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੁਪਏ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰੂਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਸੌਦਾ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ। ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਰੂਪ ਕੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣਗੇ।"
"ਤਾਂ ਫੇਰ ਸਾਡੇ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ ?" ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਹੈ ਵੀ ? ਜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਥਾਵੇਂ ਕੈਦ ਹੈ ?" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।
"ਇਸ ਖ਼ਤ 'ਚ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਪਤਾ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ?" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
