"ਹਾਂ, ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।"

ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਦੇਰ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਇਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਮਸੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਾਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਸਰਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਪਾਸੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਜਿਹਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ । ਰੂਪ ਇਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।"

***

19

ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਧਾਰ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿੰਡ, ਸਰਾਂ ਤੇ ਮਸੀਤ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੰਡਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਦਮ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਹਜਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜਨਵੀ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਭੂਤ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲੇ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਸ 'ਚ ਲੂਮੜੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇੜੀਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਾਰਵਾਂ ਸਰਾਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਸੀਤ ਵੀ। ਕਾਰਵਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਖਾਲੀ ਹੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂ ਨਦਾਰਦ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਹਵੇਲੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਹੜਾ, ਵਿਹੜੇ ਦੁਆਲੇ ਕਮਰੇ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਜਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ।

"ਹੁਣ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ।" ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਲਿਆ।

"ਹੂੰ।" ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਬਿਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣਿਆਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਖੜਾ ਆਦਮੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਇਕ ਘੜੀ ਲੱਗ ਗਈ, ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ।"

ਚਾਰ ਪੰਜ ਗਿਰਝਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੰਖ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ-

"ਵੇਖ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਰਝਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਲੜਾਈ 'ਚ ਮਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ ।"