ਮੋੜ ਲਈਆਂ। ਸਾਰਾ ਰਸਤਾ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ-ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਮਸਾਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਹੀ ਇਨਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਖਿਲਰੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਲ ਭੁਲੱਈਆਂ 'ਚੋਂ ਰਸਤਾ ਲਭਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਤਰਨ ਲੱਗੇ।

ਹਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਣ ਘੇਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਦੋ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਦੋ ਪਠਾਣ ਅਤੇ ਦੋ ਫਰੰਗੀ। ਫਰੰਗੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ:

"ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਤੇ ਕਿਧਰੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹੋ ?"

"ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ 'ਚ ਹੋ।"

"ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ", ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਬੰਦਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। "ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਹੀ ਪੁੱਛਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਉਤਸਕਤਾ ਸਮਝੋ ਜਾਂ ਸਾਡੀ ਲੋੜ। ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ-ਧਾੜਵੀਆਂ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ।"

"ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਰਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ ?"

ਫਰੰਗੀ ਸ਼ਾਇਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜੀ ਦੂਰਬੀਨ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ।

"ਤੁਹਾਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਕੀ ਹੈ ?" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।" ਫਰੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਲੱਥਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

"ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਮੈਕਸਵੈਲ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਈਏ।" ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਫਰੰਗੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਫਰੰਗੀ ਦੇ ਹਾਂ 'ਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਖਿਆ :

"ਤੁਸੀਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਜੇ। ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਾਡੇ ਤੰਬੂਆਂ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਅਰਾਮ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾ ਪੀ ਲਵੋ ਸਾਡੇ ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ।"

ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੁਝ ਘਬਰਾਹਟ ਸੀ। ਪਰ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ।

ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਕ ਜੂਹ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਤੰਬੂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ, ਪਠਾਣ ਸਿਪਾਹੀ ਰੁੱਖਾਂ ਥੱਲੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਾਂ ਨਾਲ ਢੋਹ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ । ਇਕ ਫ਼ਰੰਗੀ ਆਪਣੇ ਤੰਬੂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ 'ਚ ਕੁਝ ਲਿਖਣ 'ਚ ਵਿਅਸਥ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ