ਜਿਸ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।

ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਇਆ। ਇਕ ਖ਼ਾਦਮ ਨੂੰ ਰਮ ਦੀ ਬੋਤਲ ਅਤੇ ਦੋ ਗਲਾਸ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਫੇਰ ਰਮ ਦੇ ਦੋ ਗਲਾਸ ਭਰ ਕੇ ਇਕ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ 'ਚ ਫੜਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ :

"ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਬਾਅਦ 'ਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਦੱਸ, ਕੀ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ?

ਉਹ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਲਾਸ ਹਾਲੇ ਅੱਧਾ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਕਸਵੈਲ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਗਲਾਸ ਚੜ੍ਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਫੇਰ ਜਦ ਨਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ:

"ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਏ ਉਹ ਕਿੱਸਾ ਜਦੋਂ ਆਪਾਂ ਕੰਜਰੀਆਂ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚ ਗਏ ਸੀ-ਕੀ ਨਾਮ ਸੀ ਉਸ ਬਜ਼ਾਰ ਦਾ ? ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮੁਸਕਾਨ ਪਸਰ ਗਈ।

"ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਜਰੀਆਂ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀਆ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਔਰਤ ਦੇ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਬੋਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 'ਚ ਸਾਡੇ ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਕੰਜਰੀਆਂ। ਐਨਾ ਸੁਰਖ਼ੀ ਪਾਊਡਰ ਥੱਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਐਨੇ ਭੈੜੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿ ਭੱਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰਕਸ ਦੇ 'ਜੋਕਰਾਂ' ਵਾਂਗ।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੇਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

***

"ਜਾ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾ ਆਪੇ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"

"ਖਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਸੀ। 'ਤੂੰ ਚੱਲ ਤੇ ਸਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ । ਖੜਾ ਰਹੀਂ ਬਾਹਰ ।"

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਮੈਕਸਵੈਲ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਜਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਕਾਨ ਕਿਸੇ ਮੁਗਲੀਆ ਅਮੀਰ ਦਾ ਘਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਛੱਤ ਉੱਤੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੁਗਲੀਆ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਮਹੱਲਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ, ਸੁੱਕੇ ਤਲਾਅ, ਉਜੜੇ ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਹਵੇਲੀਆਂ ਜੋ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈਆਂ, ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਅਫ਼ਸਰ ਆਦਿ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ । ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ