ਚੜ੍ਹਿਆ ਸਾਲ ਛਿਤਾਲੀਵਾਂ ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਵਾਲਾ
ਜੀਕਣ ਝੱਖੜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੂਹੇ ਖੜਕਾਵੇ ।
ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਸਾਗਰਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਉਛਾਲੀ
ਕੰਬੀ ਧਰਤੀ, ਹਿੱਲ ਗਏ ਅੰਬਰ ਦੇ ਪਾਵੇ ।
ਰਾਜਾ ਟਰਾਵਨਕੋਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੰਕਾਰੀ,
ਜੋ ਜੀ ਆਵੇ ਨਿਤ ਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ।
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਗਦੀ ਪਰ ਭੁੱਖ-ਬੀਮਾਰੀ,
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਦੀ ਰੱਤ ਸੁਕਾਵੇ ।
ਬੰਨ੍ਹ ਸਬਰ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਤੇ ਹੋਸ਼ਾਂ ਆਈਆਂ
ਘਰ ਘਰ ਕਾਮੇਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪਏ ਕਰਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ।
ਕਦ ਤੱਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਹਾਕਮ ਮਨ-ਆਈਆਂ,
ਕਦ ਤੱਕ ਹਉਕੇ ਭਰਦੀਆਂ ਰਹਿਸਣ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ।
"ਰੁੱਖਾਂ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠਿਆਂ ਨਾ ਮੰਜ਼ਲ ਮੁੱਕੇ
ਚੁਪ ਕੀਤਿਆਂ ਹਾਣੀਉਂ ਨਾ ਹੋਣ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ।
ਆਉ ਮੁਕਾਈਏ ਚੰਦਰੀ ਰਜਵਾੜਾ-ਸ਼ਾਹੀ,
ਆਉ ਵਿਖਾਈਏ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਕਰਾਰੇ ।
ਛਣਦੇ ਜਿਚਰ ਜਬਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬੱਦਲ ਕਾਲੇ,
ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਆਸਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ।
ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹ ਹੋਰ ਤਰੱਕੀ,
ਰਾਹ ਵਿਚੋਂ ਜੇ ਕੱਟਦੇ ਨਹੀਂ ਪੱਥਰ ਭਾਰੇ ।
ਹਾਰ ਗਏ ਹਾਂ ਚੁਕਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੱਟਾਂ,
ਬਹੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਤ ਵਗਾਰਾਂ ।
ਹਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਿੰਮਤਾਂ ਜਾਂ ਉਠ ਖਲੋਈਆਂ,
ਲਾਇਆ ਮੱਥਾ ਯੋਧਿਆਂ ਫਿਰ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ।
ਵੇਖ ਵਾਪਰੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਆਰੀ,
ਰਾਮਾ ਸੁਆਮੀ ਮੰਤਰੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ।
"ਕਿਹੜਾ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਆ ਮੱਥਾ ਲਾਵੇ,
ਕਿਹੜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੈ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ।"
ਝਟ ਪਟ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕੀਆਂ ਤੇ ਹੋਈ ਤਿਆਰੀ,
"ਬਾਗੀ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਦਿਉ," ਰਾਜੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ।
ਚੜ੍ਹ ਪਏ ਬੜ੍ਹਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਅਫਸਰ ਸਰਕਾਰੀ,
ਸ਼ੇਰ ਜਿਵੇਂ ਝਿੰਗਾੜਦਾ ਭੁੱਖਾ ਤਿਰਹਾਇਆ ।
'ਵਿਆਲਰ-ਪੰਨੂਪੜਾ' ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ
ਘੁੱਗ-ਵਸੰਦੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਨਗਰ ਭਾਰੇ ।
ਰਾਹੀਂ ਧੂੜਾਂ ਉਡਾਉਂਦੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਜੀਪਾਂ,
ਫਿਰਨੀ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਫਸਰ ਹੰਕਾਰੇ ।
ਝੁੱਗੀਆਂ ਲਾਗੇ ਖੜੇ ਸਨ ਕੁਝ ਨੱਢੇ ਨਾਰਾਂ,
ਵੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਫਸਰਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੰਭਾਲੇ ।
ਲੇਟ ਗਏ ਪਰ ਧਰਤ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਠੀਲੇ,
ਨਾ ਭੋਰਾ ਵੀ ਘਾਬਰੇ, ਉਹ ਅਣਖਾਂ ਵਾਲੇ ।
ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਗ ਪਏ, ਉਹ ਵਾਰ ਬਚਾਉਂਦੇ,
ਪਹੁੰਚੇ ਆਖਰ ਸੂਰਬੀਰ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ।
ਵੇਖ ਹੌਂਸਲੇ ਪੁਲਸੀਏ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹਿੱਲੇ,
ਹੱਥੋ ਹੱਥੀ ਲੱਗ ਪਏ ਜਾਂ ਹੋਣ ਨਬੇੜੇ ।
ਇਕ ਦਰ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਪਈਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ,
ਇਕ ਦਰ ਟੱਕਰ ਲੈ ਰਹੇ ਪਰ ਬੇ-ਹਥਿਆਰੇ ।
ਧਾੜ ਪੁਲਸ ਦੀ ਵਿਚ ਸਨ ਪੂਰੇ ਪੰਤਾਲੀ
ਸਾਰੇ ਮੁੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਬਸ ਪੰਜ-ਪਿਆਰੇ ।
ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਭੱਜ ਕੇ ਹੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ,
ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਹਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ।
ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਨੂੰ, ਪੈ ਗਈ ਦੁਹਾਈ,
ਫੌਜ ਪੁਲਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਤੇ ਫਿਰ ਕਟਕ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ।
ਪਹੁੰਚੇ ਹੱਥੀਂ ਨੰਗੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਸੰਗੀਨਾਂ,
ਜਿਹੜੇ ਆਏ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ।
ਇਕ ਸੌ ਸੱਠ ਪਿਆਰੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਤੜਫਾਈਆਂ,
ਛੰਨਾਂ-ਢਾਰੇ ਇਕ ਵੱਢਿਉਂ ਸਾੜ ਗਵਾਏ ।
ਪਰਜਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਫੜ ਆਪ ਮੁਆਤੇ,
ਘੁੱਗ-ਵਸੇਂਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ।
ਗਲੀਆਂ ਭਾਂ ਭਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸੁਨਸਾਨ ਚੁਫੇਰੇ,
ਝੁਲੀ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਇਕ ਲਾਲ ਹਨੇਰੀ ।
ਛੱਡ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਏ ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁੱਢੇ,
ਲੈ ਕੇ ਜਾਨਾਂ ਵਿਆਲਾਰ ਨੱਗਰ ਨੂੰ ਧਾਏ ।
ਤਿੰਨ ਪਾਸੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ,
ਚੌਥੀ ਗੁਠੋਂ ਰਾਹ ਇਕ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਆਏ ।
ਢਲਿਆ ਸੂਰਜ, ਚਮਕ ਪਏ ਅੰਬਰ ਦੇ ਤਾਰੇ,
ਫੌਜ ਪੁਲਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆ ਪਾਇਆ ਘੇਰਾ ।
ਆਖਣ ਜੀਉਂਦਾ ਇਕ ਵੀ ਹੁਣ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ,
ਆਣ ਮੱਲਿਆ ਬੁੱਚੜਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਾ ।
ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ-ਵਾਹ ਗੋਲੀ,
ਨਾਲ ਕੜਾਕੇ ਕੰਬਦੀ ਪਈ ਧਰਤੀ ਸਾਰੀ ।
ਹਾਕਮ ਪਏ ਸੀ ਖੇਡਦੇ ਲਹੂ-ਰੱਤੀ ਹੋਲੀ,
ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ ਸੂਰਮੇਂ ਫਿਰ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ।
ਅੰਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਇਹ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ,
ਰਾਤ ਅੱਜ ਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸਾਡੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ।
ਜਿਹੜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਨਿਕਲ ਜਾਉ,
ਬਾਕੀ ਕਰੀਏ ਟਾਕਰਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਤਾਰੀ ।
ਦੋ ਸੌ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਣਖੀਲੇ ਸੂਰੇ,
ਬਾਕੀ ਤਰ ਕੇ ਲੰਘ ਗਏ ਫਿਰ ਢਾਬ ਡੂੰਘੇਰੀ ।
ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਉਹ ਟਾਕਰਾ, ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ,
ਰੱਖੇ ਉੱਚੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾ ਢਾਹੀ ਢੇਰੀ ।
ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਫੌਜ ਨੇ ਫਿਰ ਕਰ ਕੇ ਹੱਲਾ,
ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ਸੂਰਮੇਂ ਯੋਧੇ ਅਣਖੀਲੇ ।
ਹੱਕਾਂ ਖਾਤਰ ਦੂਲਿਆਂ ਸੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਈ,
ਪਾ ਗਏ ਅੰਤ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਉਹ ਬੀਰ-ਹਠੀਲੇ ।
ਲਹਿੰਦੀ ਗੁਠੇ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਿਰਛਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ,
ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਪਈ ਏ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ।
ਜਬਰ-ਸਿਦਕ ਦੀ ਜੰਗ ਸੀ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਈ,
ਇਸ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਬੇਟਿਆਂ ਸੂਹੀ ਰੱਤ ਕੇਰੀ ।
ਸੁੱਚਾ ਖੂੰਨ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦਾ ਜਿਥੇ ਡੁੱਲ੍ਹੇ,
ਉਥੋਂ ਆਖਰ ਖਿੜਦੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਬਹਾਰਾਂ ।
ਇਕ ਚਿਣਗ 'ਚੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਲਾਟਾਂ,
ਇਕ ਟੇਪੇ 'ਚੋਂ ਮਹਿਕਦੇ ਨੇ ਫੁਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ।
ਕਰ ਕਰ ਹੀਲੇ ਤੁਰ ਗਏ ਲੱਖਾਂ ਹਤਿਆਰੇ,
ਚਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਿਸਤਰਾਂ ਪਰ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ ।
ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਪਲਦੀ ਸਚਿਆਈ,
ਰਾਤਾਂ ਚੀਰ ਹਨੇਰੀਆਂ, ਸਰਘੀ ਮੁਸਕਾਵੇ ।
