ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਪੜ੍ਹਦਾ
ਕਈ ਵੇਰਾਂ ਮੈਂ ਰੋਇਆ ਹਾਂ ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਰਾਤੀਂ
ਸੁੱਤਾ ਸੁੱਤਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ
ਲਹੂ-ਲਿਬੜੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ
ਉਬੜ-ਵਾਹੇ ਉਠਿਆ ਹਾਂ ।
ਇਕ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਮੁਖ ਪਾਤਰ ਹੈ
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ
ਜਿਸ ਦਾ ਪਤੀ ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁਤਰ,
ਵਿਚ ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ ।
ਤੇ ਉਹ ਮਾਤਾ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਵਣ ਦੀ ਥਾਂ,
ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ,
ਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕੁਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਛ ਰਹੀ ਹੈ,
"ਦੱਸੋ, ਦੱਸੋ,
ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੀਬੇ ਲੋਕੋ,
ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ,
ਜਿਸ ਬਰਫੀਲੀ ਤੇ ਪਥਰੀਲੀ
ਧਰਤੀ ਦੀ ਖਾਤਰ
ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁਤਰ
ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ,
ਉਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟੋਟੇ ਨਾਲੋਂ
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਟੋਟੇ
ਕੀ ਏਨੇ ਹੀ ਸਸਤੇ ਸੀ ?
ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁਤਰ,
ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੁਲ ਤਾਰਨ ਲਈ ਹੀ ਪਾਲੇ ਸੀ ?
ਬੋਲੋ, ਬੋਲੋ, ਮਾਂ ਪੁਛਦੀ ਹੈ,
ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦਾ ?
ਕਿਹੜੇ ਦਾਨਵ ਦਾ ਸਿਰ ਫਿਰਿਆ,
ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਹੜੇ
ਰਾਤ ਬਰਾਤੇ, ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ,
ਮਾਰੂ ਬੰਬ ਨਿਤ ਹੀ ਧਰਦਾ ?"
ਪਰ ਉਹ ਕੋਲ ਖਲੋਤੇ ਲੋਕੀਂ
ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ,
ਬੁਤਾਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇ ।
ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਦੇ ਏਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ,
ਕੋਈ ਵੀ ਉਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ !
